Een nieuw scherm

Vier jaar aan een stuk heb ik mijn beelden bewerkt op een laptop. Deze doet het nog altijd goed, maar de nadelen beginnen meer en meer door te wegen. Na lang werken voel je het in je nek, en een laptop is eigenlijk helemaal niet gemaakt om aan beeldbewerking te doen. Meer dan een half jaar geleden nam ik het besluit over te stappen op een desktop computer, waarvan het model pas in augustus 2010 beschikbaar was. Ik had dus wel wat tijd om op zoek te gaan naar een geschikt beeldscherm hiervoor. Ik kende hier niks van, en Jan Roofthooft heeft me op weg geholpen. Verder werd Google ook een vriend in deze zoektocht. Voor de keuze van een scherm heb je toch wel een rugzak vol technische kennis nodig om écht te weten waarmee je bezig bent. Hierbij vat ik mijn opzoekingswerk samen, en hoop je hiermee wat wijzer te kunnen maken.

Eerst leg ik uit welke panelen worden gebruikt bij de productie van een monitor. Daarna worden enkele belangrijke begrippen toegelicht die je bij de specificaties van een monitor terugvindt. Eens je dat weet, ga je nog moeten kiezen tussen een mat of glanzend scherm en een 'gewone' of 'Wide Gamut' monitor. Wat houdt dat allemaal precies in:

Panelen

Alle platte monitoren worden verkocht als 'TFT', maar de constructietechnologie kan wel sterk verschillen. En de kwaliteit dus ook!

Er bestaan verschillende paneeltypes. De voornaamste zijn:
TN = Twisted Nematic
IPS = In-Plane Switching
S-PVA = Super Patterned Vertical Alignment
Je hebt binnen de types nog variaties, zoals bvb. H-IPS: Horizontal In-Plane Switching.

Een TN paneel is het simpelste en goedkoopste, wat dus niet in aanmerking zal komen voor beeldbewerking. Het enige waarop een TN paneel beter scoort dan de rest, is de reactietijd. Dit paneel is van de slechtste kwaliteit door o.a. de beperkte inkijkhoek, gele weergave wanneer langs opzij bekeken, zwart is vaak donkergrijs en beperkter kleurbereik.

S-PVA is een technologie ontwikkeld door Samsung. Deze panelen hebben de beste zwartweergave, omdat ze de kristallen zo weten te ordenen dat er nauwelijks licht doorkomt van de lamp achter het scherm. Eizo gebruikt deze panelen.

IPS werd oorspronkelijk ontwikkeld door Hitachi, en later door LG en Philips. Ze hebben een nog betere kleurweergave en reactietijd dan S-PVA panelen. De inkijkhoek is heel breed, maar iets minder dan bij S-PVA. Ook de zwartweergave scoort iets minder dan bij S-PVA, waardoor het contrast een beetje lager ligt.

Samenvatting van eigenschappen:
- TN: goedkoop, smalle kijkhoek en mindere kleurweergave.
- PVA: duurder, beste kijkhoek en betere kleurweergave.
- IPS: duurst, goede kijkhoek, beste kleurweergave. (soms wel last van 'sparkling' = te fel wit)

Opgelet!!! Je keuze van monitor ga je dus in de eerste plaats bepalen op paneeltype (of op prijs...). Toch gebeurt het vaak dat fabrikanten eenzelfde monitor bij een volgende productiereeks met een ander paneeltype construeren. Zoek dat dus goed uit!

Beeldschermresolutie

De panels van de beeldschermen hebben een vaste resolutie, en daarom is er maar één resolutie de beste om in te werken: die van het panel zelf. Een 17 of 19 inch scherm heeft een resolutie van 1280 x 1024 pixels. Een scherm van 24 inch heeft een resolutie van 1920 x 1200 pixels. Ga je de resolutie vergroten of verkleinen, dan wordt hiervoor geïnterpoleerd en verlies je dus kwaliteit. Dit betekent dat bij het aanpassen van de originele resolutie, tekst niet meer scherpt oogt. Voor foto's precies hetzelfde!

Uiteraard is de schermgrootte ook nog een bepalende factor voor de keuze van het scherm. Persoonlijk zou ik kiezen tussen 20 en 24 inch, waarbij mijn voorkeur ligt op 24 inch.

Helderheid en contrast

Helderheid = maximale lichtopbrengst van je scherm (vergelijk: een lamp van 100 watt is meer helder dan 60 watt)
Wordt gemeten in candela per m². Als je hiervan de maximale waarde deelt door de minimale waarde, dan krijg je het contrast.
Bvb. maximaal 500 candela / m² en minimaal 0,5 candela / m². Dan doe je 500 : 0,5 = 1000. Het contrast voor die monitor is van 1000:1

Contrast = verschil tussen maximale en minimale helderheid
Gegevens van de fabrikant hierover zijn niet altijd even betrouwbaar. Ze kloppen wel, maar het is marketing. Contrastwaarden van 10000:1 worden bereikt door het backlight aan te passen.
Dit houdt in dat bij een donker beeld het backlight wordt verminderd, waardoor een hogere zwartwaarde wordt bereikt. Bij een licht beeld wordt het backlight vermeerderd, waardoor een hogere witwaarde wordt bereikt. Op basis hiervan berekent de fabrikant dan hun 'dynamisch' contrast dat hele hoge waardes kan bereiken.
Als je zo'n scherm zou gebruiken, en je hebt een foto waarin zowel iets heel donker (bvb. voorgrond landschap) als iets heel licht (bvb. blauwe lucht) voorkomt, dan kan je de waarde van het dynamisch contrast aangegeven door de fabrikant nooit halen.

Reactietijd

Als je meet hoe snel de monitor van zwart naar wit en terug gaat, dan meet je de reactietijd. TN panelen hebben de snelste reactietijd. Om de reactietijd op te trekken bij S-IPS en S-PVA panelen, wordt gebruik gemaakt van overdrive technologie. Wanneer je bvb. van een waarde wit 0 naar een waarde bijna zwart 90 moet, gaat men eerst naar 100 sturen en daarna 'afkappen'. Nadeel hiervan is dat je 'overshoot' kan krijgen: de waarde gaat net iets te ver, en komt daarna pas terug. Bij monitoren waarbij de overdrive niet zo goed is, gaat iets dat licht moet worden eerst te licht worden, en daarna terugkomen.
Meestal ligt de waarde van de reactietijd tussen 12 en 16 milliseconden. Wanneer de fabrikant een waarde van 2 milliseconden aangeeft, dan is de overdrive meegerekend. Nu komt het er eigenlijk op neer dat alle panelen een goede reactietijd hebben. Voor gewone beeldbewerking is het eigenlijk niet van belang. Ga je over naar het maken van digirama's waarbij beelden in elkaar overvloeien, of elkaar snel opvolgen, dan is wel een goede reactietijd gewenst.
Tegenwoordig wordt de reactietijd niet meer berekend op zwart naar wit of omgekeerd, maar van grijs naar grijs. Deze reactietijd ligt veel korter dan zwart naar wit. Weeral een 'truc van de foor' om een monitor goed te laten scoren op de markt. Wees zelf oplettend genoeg om na te gaan welke reactietijd het scherm van jouw interesse heeft.

Inkijkhoek

Doe zelf even de test: zit je vlak voor je scherm, en beweeg daarna naar de zijkant. Kijk eens helemaal van schuin opzij naar je scherm of van bovenaf. Een laptopscherm is hiervan een prima voorbeeld: naargelang je het scherm uitklapt krijg je een beter of minder goed beeld. Voor fotografen is de kijkhoek van belang omdat je altijd onder dezelfde omstandigheden wil werken. Ook nadat de poetsvrouw je bureau heeft afgestoft en het scherm van opstelling is veranderd, moet je precies hetzelfde beeld zien dan daarvoor. Anders zou je eigenlijk je scherm in beton moeten gieten, en jezelf ook want je zit elke keer wel iets anders links of rechts van je scherm. Een TN paneel haalt een kijkhoek van maximum 140 graden, IPS en PVA panelen zitten tegen de maximumwaarden van 180 graden.

Mat of glanzend?

Tegenwoordig zijn er veel glanzende of 'glare' monitoren op de markt. Ze geven de kleuren erg levendig weer door het ontbreken van een anti-reflectieve laag. Op deze schermen is makkelijk reflectie van je werkomgeving te zien. Mat of glanzend kiezen? Zoek maar eens uit hoeveel professionele glanzende monitoren Eizo heeft uitgebracht... Dat zou voorlopig genoeg moeten zeggen. Glanzende monitoren geven bovendien de kleuren meer verzadigd weer, zelfs op een geijkt scherm. Je foto ziet er op je scherm dan altijd wat anders uit dan hij werkelijk is. Dus… kies mat.

Aansluiting

Een TFT scherm is een digitaal scherm. Fabrikanten proberen vaak lage prijzen te bieden, waardoor er enkel een VGA aansluiting is waarbij de kabel soms vast aan het scherm hangt. De VGA aansluiting is deze met de pinnetjes. Wanneer er hiervan een krom komt te staan of afbreekt, kan je het wel vergeten. Bovendien is deze aansluiting analoog. Een digitaal scherm heeft voor de beste weergave een digitale aansluiting nodig. Daarom werd DVI ontwikkeld: Digital Visual Interface. Deze aansluiting werd intussen een standaard.

Het type aansluiting hangt ook af van de grootte van je monitor. Gebruik je een 17 of 19 inch, dan volstaat een VGA aansluiting omdat de resolutie van deze schermen laag ligt. Een analoge aansluiting is dan van voldoende kwaliteit om elke pixel goed weer te geven. Gebruik je een groter scherm met een hoge resolutie, gebruik dan zeker DVI. Doe je dat niet, dan zal je o.a. scherpte verliezen. Ga je dus een scherm aanschaffen van meer dan 20 inch? Kies er dan een dat een DVI aansluiting heeft. Meestal beschikken deze schermen ook nog wel over een VGA aansluiting.

sRGB, Adobe RGB en Wide Gamut

Aan elke foto die wij maken, wijst de camera een kleurprofiel toe. De meeste body's gebruiken standaard sRGB, maar je kan ook het Adobe RGB gamma instellen. Dit laatste profiel heeft de ruimste kleurweergave. Een Wide Gamut monitor geeft het volledige spectrum van Adobe RGB weer. Dit houdt in dat je, in principe, op een Wide Gamut monitor meer (verzadigde) kleuren krijgt omdat dit kleurprofiel over uitgebreide tinten beschikt. Om het eenvoudig te zeggen: waar een gewone monitor groen weergeeft, geeft een Wide Gamut monitor ook nog lichtgroen en donkergroen weer. Bij een sRGB monitor liggen de kleuren dichter bij elkaar, waardoor je een minder levendig beeld krijgt.



Maar: je komt in de problemen als je op Wide Gamut monitoren sRGB beelden, of beelden zonder kleurprofiel wil bekijken. Ze worden dan te hevig weergegeven, waarbij het rood en iets minder het groen te verzadigd zijn.
Omgekeerd geldt ook: toon je een Adobe RGB beeld in een sRGB kleurruimte, dan ziet dat beeld er veel fletser uit.

Gewone monitors zijn sRGB monitors, en geven het kleurenspectrum 'normaal' weer. Ze tonen 75% van de kleuren van Adobe RGB. Wide Gamut monitors kunnen dan weer wel het veel bredere Adobe RGB weergeven, namelijk voor 100% of soms zelfs nog meer. Op een Wide Gamut monitor zou je dus met alles in Adobe RGB moeten werken voor een correcte weergave. Of: je moet je Wide Gamut monitor omschakelen naar een sRGB kleurruimte, maar praktisch is anders.

Na aankoop

Nadat je een scherm hebt aangekocht, is een van de eerste taken hoe goed te kalibreren!

Besluit

Wees bewust van de addertjes onder het gras bij de specificaties van de fabrikant.
Werk met al je beelden in Adobe RGB. Enkel sRGB indien noodzakelijk.
Gebruik software die kleurprofielen kan lezen en weergeven!
Kalibreer je beeldscherm en werk in een constante werkomgeving.

Reviews

De beste website voor reviews van beeldschermen is volgens mij prad.de waar je uitgebreide besprekingen vindt, in het Duits en het Engels.
Om je zelf een hoop werk te besparen met uitzoeken wat het beste scherm is, kan je hun 'Buyers guide' erop naslaan. Ik heb ervaren dat de topschermen die op elk fotografisch forum terugkomen, bij hun selectie staan. Je kan dus vertrouwen op hun reviews.

Nuttige links

Monitoren koopgids: http://be.hardware.info/reviews/867/monitoren-koopgids
TV uitzending over monitoren: http://nl.hardware.info/tv/70/monitoren-special
Test je eigen scherm: http://www.lagom.nl/lcd-test/viewing_angle.php
Reviews: http://www.prad.de/